Harekeler harflerin okunmasını sağlar. Misal b harftir, ba, be gibi yazıldıkta a, e harekedir ve b harfinin nasıl okunacağını gösterir.
Arabî’de 3 tane hareke vardır ki bunlara Fetha, Kesra ve Damme denilir. Türkî’de bu harekelere sırasıyla Üstün, Esre ve Ötre denilir. Arabî’de harekeler harflere vaz’ olunan işaretler ile gösterilir. Türkî’de de işbu işaretler kullanılsa da bazı harfler hem hareke olarak kullanılır. Türkî’de Elif, Ya ve Vav harfleri hem harf hem de hareke olarakta kullanılır ve
- Elif a’ya ve e’ye yani Fetha seslerine,
- Ya ı’ya ve i’ye yani Kesra seslerine,
- Vav ise o’ya, ö’ye, u’ya ve ü’ye yani Damme seslerine alamettir.
ا، ى، و: Elif, Ya ve Vav böyle hareke alamati olduklarında Harf-i İmla diye isimlendirilirler.
Türkî’de harekelerin karşıladığı sesler Arabî’den daha fazla olduğu içün mezkur2 harekeler kendi içlerinde hafif ve sakil kısımlarına ayrılır. İlaveten Damme ikişer kısma daha, Mebsuta (o ve ö) ve Makbuza (u ve ü), münkasım3 olarak 4 dürlü olur.
Aşağıdaki cedvelden harekelerin misallerini Latini elifba ile tedkik edelim:
Aşağıdaki cedvelden harekelerin misallerini Osmani elifba ile tedkik edelim:
Türkî’de 8 dürlü hareke bulunduğu ve bu harekeleri göstermek içün 3 tane harf kullanıldığı için bazı kelimelerin okunmasında su’ubet4 çekilir. Alttaki cedveli tedkik edelim. İlk bakışta bu kelimelerin manaları aşikar değildir ve söz içinde belli olur. Bu hal şüpheye sebep olur ve okumayı yavaşlatır.
Türkî kelimelerde harekeler ekseriyetle harf-i imla ile gösterilir. Türkî harici kelimelerin yazılışları alındıkları lisandaki gibidir, değiştirilmez.
Türkî harekelerin tefriki ve iştibah6ların izalesi içün mukaddema bazı işaretler vaz’ olunmuş idi. Sonradan bu işaretle tebdil ve tadil olundu. Bizde tekrar bir tebdil ve tadil ihtiyacı hissettik ve altta bahsedeceğimiz işaretleri teklif ediyoruz. Bu işaretler bilgisayarlardaki fontlarda hazırun vardır.
-
آ harekesine Medli7 Elif denir ve a sesine alamettir.
-
أ harekesine Hemzeli Elif denir ve e sesine alamettir.
-
ا harekesi Elif harfidir ve kelime içindeki a sesi içün kullanılır.
-
ه harekesi Ha-ı Resmiye’dir ve kelime içindeki e sesi içün kullanılır ve kendinden sonraki harfe bitişmez.
Medli Elif ve Hemzeli Elif umumen kelimelerin başında bulunur. Kelime içindeki a ve e seslerinin kaideleri ait oldukları hece cinsine göre değişir ve işbu kaideler heceler kısmında beyan olunur.
Üstte teklif ettiğimiz işaretlerle tadil ettiğimiz harekeleri alttaki cedvelde tedkik edelim.
Üstteki cedvelle sabittir ki hareke içün kullandığımız Elif, Ya ve Vav harflerine eklediğimiz işaretler sayesinde iştibahlar izale edilmiştir. Biz bu işaretleri Fetha ve Damme içün kullanacağız lakin Kesra içün kullanmayacağız. Çünki Kesra harekesi için kullandığımız Ya bazı hallerde harf olan Ya ile birlikte bulunur lakin yazılmaz ve ıy, iy sesine alamettir. Kelimeler kısmındaki bablarda bu meseleyi teferruatıyla izah edeceğiz.
Kelime Başındaki Harekeler
Kelime başlarındaki harekeleri gösterirken:
- a ve e sesleri için Elif harfini ya Medli Elif ve Hemzeli Elif harekelerini,
- ı ve i sesleri için Elif + Ya harflerini,
- o, ö, u ve ü sesleri için Elif + Vav harflerini kullanırız.
Alttaki cedvelde teklif ettiğimiz hareke işaretlerinin kullanılmadığı hali tedkik edelim:
Alttaki cedvelde teklif ettiğimiz hareke işaretlerinin kullanıldığı hali tedkik edelim:
Hâmiş
-
şiddetlendirme, 2 kere okuma, şedde yapma ↩
-
mezkur: zikredilmiş, bahsedilmiş, biraz önce anılmış, sözü edilmiş ↩
-
münkasım: kısımlara ayrılmış vaziyette ↩
-
su’ubet: zorlanma, güçlükle karşılaşma ↩
-
bıldır: geçen yıl ↩
-
şüphe etme, şüpheye düşme, emin olamama ↩
-
med uzatma demektir ki bunda gaye sesin süresini arttırmaktır ↩