Fer'-i Fiil

Fiillerden müştak bir takım sıfatlar vardır ki fiillerin fer’leridir.¹ Bunlardan biri ism-i fail² ve biri ism-i meful³dur. Bir takımına dahi sıfat-ı müşebbehe⁴ dinilür.

İsm-i Fail ve İsm-i Meful

İsm-i fail fiil-i malumlardan gelür. Şöyle ki madde-i asliyenin ahiri fetha ile harekelendikten bir Nun ilave olundukta ism-i fail sigası olur. Sevmek maddesinden seven ve yazmak maddesinde yazan gibi. Ve eğer madde-i asliyenin ahiri zaten harekeli ise birde Ya ilave olunur. Söyleyen, okuyan gibi.

İsm-i meful dahi bu kaide üzere fiil-i mechulden müştak olur. Sevilen, yazılan, söylenen, okunan gibi

Gerek ism-i fail ve gerek ism-i meful (lar, ler) ile cem’lenur. Sevenler, yazanlar, sevmiyenler, yazmıyanlar, söyleyenler, yazılanlar, söylemiyenler, yazılmıyanlar gibi.

Ve bir kimse bir fiili bayağı⁵ sanat⁶ idinirse ana sıfat olmak üzere madde-i asliyenin ahirine Ya-ı imla ve (cı, ci, cu, cü, çı, çi, çu, çü) ilavesiyle ism-i fail yapılur. Yazıcı, okuyucu gibi.

Ve bazen bu (cı, ci, cu, cü, çı, çi, çu, çü) harfi isimlere dahi ilhak olunur. Ekmekçi ve südcü gibi.

Ve fiil-i mechulun mazi-i naklisi ism-i meful sigası dahi olur. Nitekim yazılan, düzilen, koşılan dinilecek yerde yazılmış, düzilmiş, koşulmuş dinilür.

Sıfat-ı Müşebbehe

Sıfat-ı müşebbehe sigaları semaidir.⁷ Yani işitildiği gibi bellenilüb kullanılur. Kıyas ile bilinmez ve her maddeden muttarid olarak gelmez. Bitek⁸, açık, cürük, soluk, keskin, dalgın, düşkün, yorgun, sevimli, sevgili, yazılı, yakışıklı gibi.

Mübalağa-i İsm-i Fail

İşitken, soluğan, bilgic, talgıc sigaları mübalağa-i ism-i faildir. Ziyade işitici, ziyade soluyucu, çok bilici, çok dalıcı manalarını ifade iderler. Bunlar dahi semaidir her maddeden bir kaide-i muttaride üzere gelmez ve fiil-i iltizaminin müfrid gaibine hafif harekeli ise (rek) ve ağır harekeli ise (rak) ilave olundukta bir nev’ sıfat olur. Nitekim gülerek geldi, ağlayarak gitti dinilür.