Edevat

Edevat bir takım lafızlardır ki başlı başına bir mana ifade etmeyüb ancak başka kelimelere ilave olunarak yahud kelimeler arasında bulunarak ol kelimelere mahsus manalar ifade ider.

İçün

(içün) edat-ı talildir¹ ki bir fiilin sebeb ve illetini² bildirmek içün kelimelerin ahirine gelür. Nitekim ders içün mektebe³ geldi. Eğlenmek için bağçeye giderim. Senin içün yer hazırladım, benim içün gam çekme dinilür.

Zira

(zira) dahi talil¹ içündür. Ancak kelamın ibtidasına⁴ gelür. Nitekim çalış zira sene başı imtihanında girüye kalursun dinilür.

Çünkü

(çünkü) dahi zira makamında kullanılur.

Üzere

(üzere) bir şeyin üstü dinilecek yerde kullanılur. Nitekim ayak üzere durdu ve damın üzerine çıkdı dinilür.

İle

(ile) birlikte olmak manasını ifade ider. Nitekim falan efendi ile camiye gittim dinilür ve ekseriya alet ve vasıta olan şeylere lahik⁵ olur. Nitekim bıçak ile kestim ve araba ile gittim dinilür.

Ve bazen Elif ve Ya’sı hazf olunarak yalnız (la, le) kalur. Mesela bıçakla dinilür.

Da, De

(da, de) zarfiyet içündür. Mektebde okudum. Arabada uyudum, Ramazan’da oruc tuttum gibi.

Dan, Den ve Dak, Dek

(dan, den) ibtida içün ve (dak, dek) intiha içündür. Nitekim İstanbul’dan Haleb’edek ve Haleb’den Urfa’yadek gittim dinilür.

Ve bazen bir şeyin aslını beyan içün kullanılur. Çukadan⁶ cüppe⁷ kesirdim gibi.

Ve bazen teb’iz⁸ içün gelür. Şu sürüden bir kuzu getür ve şu attan bir parça kes dinildiği gibi.

Ve bazen tefzil makamında kullanılur. Tafzil⁹ bir şeyi diğer şeye tercih itmektir. Nitekim mektebe gitmek bağçede gezmekten daha faidelidir dinilür.

Edat-ı Tafzil

(edat-ı tafzil) ikidir. Birisi (daha) lafzıdır ki daime böyle (dan, den) lafzından sonra gelür. İkincisi (en) lafzıdır. Hünerlerin¹⁰ en alası¹¹ yazıdır dinildiği gibi.

Gibi

(gibi) edat-ı teşbihdir.¹² Yani bir şeyi bir şeye benzetmek içün kullanılur. Nitekim dişleri incü gibidir dinilür.

Niteki, Nitekim

(Niteki) dahi teşbih¹³ ve temsil¹⁴ içün kullanılur. Ve bazen Mim ilavesiyle Nitekim dinilür.

Sanki

(sanki) kelimesi dahi böyle teşbih¹³ makamında kullanılur. Niteki ben seni sanki bilmiyorum dinilir ki güya bilmiyorum gibi dimek olur.

Ki

(ki) edat-ı rabıtadır.¹⁵ Anladım ki sen derse çalışıyorsun dinildiği gibi.

Dahi

(dahi) edat-ı atftır.¹⁶ Niteki ben geldim o dahi geldi dinilür. Ve bazen (hi) hazf olunarak ve yerine Ha-ı resmiye konularak oda geldi dinilür.

Hem

(hem) dahi edat-ı atftır.¹⁶ Geldi hem gitti gibi.

Ve bazen mükerrer¹⁷ olarak kullanılur. Hem geldi hem gitti gibi.

Ve böyle mükerrer¹⁷ oldığı surette ikincisine bazen (de) ilave olunur. Mesela bu gün seyir¹⁸ yerinde çok pare sarf¹⁹ ettim hem de eğlenemedim dinilür.

Ve bazen edat-ı atf¹⁶ mahzuf²⁰ olur. Nitekim kağıd kalem getür dinilür ki kağıd hem kalem dimektir.

Yahud

(yahud) dahi edat-ı atftır. Ancak terdid²³ makamında kullanılur. Niteki mektebe git yahud bir sanat öğrenmeğe sa’y²⁴ et dinilür.

Ve bazen (hud) hazf olunurak yalnız (ya) kalur. Gelmiş ya gelecekmiş gibi.

Bazen mükerrer olarak gelür ve bu surette evvelkisi daima muhaffif²⁵ olur. Ya sofraya²⁶ otur yahud sofaya²⁷ çık gibi.

Deyü

(deyü) kelimesi terci²⁸ yani bir şeyin vuku’unu²⁹ ümid³⁰ ve me’mul³¹ etmek makamında kullanılur. Nitekim bana ikram olunur deyü geldim dinilür ki ikram olunur ümidiyle geldi dimek olur.

Ancak

(ancak) hasr³² içündür. Yani bir şeyin bir şeye münhasır³³ olmasını ifade eder. Nitekim bu işi ancak falan kimse yapabilür dinilür ki bu işi yapmak ana münhasırdır,³³ başkası yapamaz dimek olur.

Mı, Mi, Mu, Mü

(mı, mi, mu, mü) edat-ı istifhamdır.³⁴ Yani bir şey anlamak içün sormak manasını ifade ider. Nitekim falan adam geldi mi ve sen bu gün mü geldin dinilür.

Ve bazen nefy makamında kullanılub ana istifham-ı inkari³⁵ dinilür. Nitekim ben sana falan adam gelmez didim bak geldi mi dinilür ve gelmedi manası kasd olunur.

Sız, Siz ve Değil

(edat-ı nefy) isimlerde (sız, siz) ve sıfatlarda (değil) lafızlarıdır. Edebsiz ve edebli³⁶ değil gibi.

Ve masdarların ahirine (sız, siz) geldikte Ya ve Nun dahi ilave olunur. Gelmeksizin, oturmaksızın gibi.

Gerek masdarlarda ve gerek fiiller ile fer’ fiillerde Mim harfi edat-ı nefy olur. Nitekim altıncı ve sekizinci bablarda beyan olunmuştur.

Hiç

(hiç) nefyi tekid³⁷ içündür. Nitekim falan efendi dersini hiç terk etmedi ben ana hiçbir şey diyemem dinilür.

Lık, Lik

(lik) ve (lık) isimlerde mahalliyet³⁸ manasını ifade eder. Çimenlik ve çalılık gibi.

Ve sıfatlarda masdariyet manasını ifade eder. Çirkinlik ve kanburluk gibi.

Edat-ı Nida (A)

(A) edat-ı nidadır.³⁹ A canım gibi. Ve kelimenin evveli Elif ise buna bir Ya ilave olunur. Ay efendim gibi.

Ve bazen tekid³⁷ içün fiillerin ahirine A getürilür. Nitekim böyle olur A dinilür ki ne şübhe böyle olur dimektir.

Ve fiil eğer hafif harekeli ise bu A dahi hafif hareke ile telaffuz⁴⁰ olunur. Nitekim falan efendi bu gün mektebe gider eh dinilür ki elbette gider dimek olur.

Ahiri harekeli fiillerden sonra gelen A harfinde evvel birde Ya getürilür. Nitekim didiğim çıktı ya, falan efendi geldi ya dinilür ki tahkik⁴¹ didiğim çıktı ve falan geldi dimek olur.

İşte

(işte) edat-ı tenbihtir.⁴² Yani muhatabın nazar-ı⁴³ dikkatini⁴⁴ celb⁴⁵ içün kullanılur. İşte şuna bak işte derse böyle çalışmalı gibi.

Ha

(ha) dahi edat-ı tenbihtir.⁴² Nitekim ha dinle ben sana bu meseleyi anladayım dinilür.

Hele

(hele) dahi tenbih⁴² içün kullanılur. Hele şuna bak gibi.

Ve ekseriya muzafferiyet⁴⁶ makamında gelür. Hele dersimi belledim ve hele didiğimi yaptım gibi.

Ve bazen hususan⁴⁷ makamında kullanılur. Nitekim dersaadetin hele boğaz içinin havası ne latihtir dinilür.

Haydi

(haydi) istical⁴⁸ içündür. Haydi mektebe gidelim dinildiği gibi.