İsim

İsim bir kelimedir ki göze görünen insan, hayvan, nebat, cemadat ve sair eşyadan birini ve yahud hatra gelen şeyi bildirir. Misal: Ahmed bir şahsın ismidir. Deve bir hayvanı bildirir. Zeytin bir nebatı bildirir. Kalem yazı yazacak şeyi bildirir. Akıl tefekkür eden şeyi bildirir.

İsm-i Cins ve İsm-i İlim

İsm-i cins bir şeyin her danesi içün kullanılabilir. Misal: koyun ile çiçek kelimeleridir ki koyun cinsinin her birine koyun, çiçek cinsinin her birine çiçek denir.

İsm-i ilim belli bir şeyi içün kullanılur ve başka bir şey içün kullanılamaz. Misal: İstanbul ile Esgidar kelimeleridir ki yalnız İstanbul ve Esgidar şehirleri içün kullanılırlar, başka şehirlere İstanbul ve Esgidar denilemez.

Müfrid ve Cemʿ Halleri

İsimler 2 kısımdır: müfrid¹ ya cemʿ². Müfrid tek olan, bir tane olan demektir. Cemʿ birden ziyade³ olan demektir.

Bir ismin cemʿ hali, müfrid haline -ler, -lar lafzı getirilerek yapılır. Misal: kalemler, kitablar, evler, bağçeler ilh.

Mücerred, Mübteda ve Haber

İsim kendi bulunduğu hal üzere kullanılırsa ana mücerred⁴ denir. Misal: dağ, bağ

Mücerred isimler mübteda⁵ ya haber⁶ olurlar. İsim cümlelerinde tarif, beyan, hüküm, tabir, vaziyet ilh. bildiren isme haber denir. Haberin hakkında tarif, beyan, hüküm, tabir, vaziyet ilh. bildirdiği kelimeye mübteda denir. Misal: İstanbul payitahttır, denildikte İstanbul mübteda, payitaht haber olur.

Mübteda umumen marife⁷ isim, haber ise umumen nekre⁸ isimdir.

Mef’ulün Bih, Mef’ulün İleyh

İsimler fiil cümlelerinde fiile müteallik⁹ olarak kullanılabilir. Böyle cümlelerde isim, fiile dair mekan, zaman, hedef, muhatab ilh. hususları bildirir.

İsmin ahiri meksur¹⁰ yani esre kılınıp alamet olarakta ى yazılır ise ana mef’ulün bih denir. Misal: kitabı severim dediğimizde kitabı kelimesi gibi.

Eğer mef’ulün bih nekre olur ise mef’ulün bih edatı olan ى getirilmez. Misal: su içtim, üzüm aldım gibi ki hangi su ve hangi üzüm bilinmez.

İsmin ahiri meftuh¹¹ yani üstün kılınıp alamet olarakta ه‌ yazılır ise ana mef’ulün ileyh denir. Misal: derse çalıştım dediğimizde derse kelimesi gibi.

Mef’ulün bih ile mef’ulün ileyh ahirlerinde harf-i imla bulunur ise bir de ى ziyade kılınır. Misal: elmayı aldım, bağçeye girdim

İzafet

İzafet¹² bir ismi başka bir isme rabt etmek yani bağlamakdır.

İzafetin iki tarafı vardır. Birine muzafun-ileyh¹³ ve u birine de muzaf¹⁴ dirler. Muzafun-ileyh evvel, muzaf ise muzafun-ileyhten sonra getirilir.

İzafet iki kısımdır: izafet-i lamiyye¹⁵, izafet-i beyaniyye¹⁶

İzafet-i Lamiyye

Muzafun-ileyhin ahirine ڭ getirilir ve muzafın ahirine ى konarak muzafun-ileyhten sonra getirilir. Misal: İstanbul’un üzümü dediğimizde İstanbul muzafun-ileyh ve üzüm ise muzaf olur.

Eğer muzafun-ileyhin ahirinde harf-i imla bulunur ise bir de ن ziyade kılınır. Misal: bağçenin çiçeği, elmanın çekirdeği gibi.

Ve eğer muzafın ahirinde harf-i imla bulunur ise bir س ilave edilir. Misal: Medine’nin hurması, ağacın zerdalisi gibi.

Ve eğer muzafın ahiri ى olubda sakin olur ise harf-i imla bulunmayan kelimeler misillü bir ى getirilir. Misal: huy, koy, toy, soy kelimelerinde şu adamın huyu, denizin koyu, insanın toyu, felan adamın soyu denildiği gibi.

Ve isimlerin ahiri ق olubda harekelenir ise ق harfi غ harfine tebdil olunacağından muzafın dahi ahiri ق olur ise غ harfine tebdil olunur. Misal: kestanenin kabuğu gibi.

Ve bazen muzafun-ileyhten ڭ hızf olunur ve yalnız muzafın kesresi kalır. Misal: mahalle bekçisi, ocak ateşi, mum makarası gibi.

İzafet-i Beyaniyye

İzafet-i beyaniyyede muzafun-ileyh muzafın nev’ini¹⁷ bildirir ve muzafların bazısı ى ile kullanılır. Misal: nar ağacı

Muzafların bazıları da mücerred olarak kullanılır. Misal: gümüş yüzük, elmaz küpe gibi.

İsm-i Tasgir

Tasgir¹⁸ küçültme demektir. İsm-i tasgir, bir ismin küçük halini bildirir ve ismin ahirine hafif harekeli ise -cik ve ceğiz, sakil harekeli ise -cık ve -cağız getirildikte olur. Misal: hanecik, evceğiz, odacık, kızcağız gibi ki küçük hane, küçük ev, küçük oda, küçük kız dimek olur.

Osmani elifba ile:

• -cik ve ceğiz: جك ve جگز
• -cık ve -cağız: جق ve جغز

Cedveller

Ahval-i Erbaanın Tafsili Bu Cedvelde Malum Olur